1AYM neyi iptal etmişti?

İptal kararının çekirdeğinde iki gerekçe vardı:

• Kanun yolundan peşin feragat sorunu. Sanığa, henüz hüküm kurulmadan, deliller tartışılmadan HAGB’yi kabul edip etmediği soruluyordu. Sanık kabul ettiğinde, aslında olağan kanun yolu olan istinaftan peşinen vazgeçmiş sayılıyordu. Mahkeme bunun, geçerli bir feragat iradesi olarak kabul edilemeyeceğini; sanığı mahkûmiyet tehdidi altında savunmasız bıraktığını ve hükmün denetlenmesini talep etme hakkı ile mahkemeye erişim hakkını sınırladığını tespit etti.
• Müsadere ve mülkiyet hakkı. HAGB kararı verildiğinde müsaderenin hangi aşamada infaz edileceğine dair açık bir kanun hükmü bulunmuyordu. İstinaf yolunun kapalı olması, müsadere kararının hukuka aykırılığının ileri sürülebileceği etkili bir yolu ortadan kaldırıyordu.

Mahkeme ayrıca, kurumun mevcut hâliyle işkence ve kötü muamele iddialarında cezasızlık sonucu doğurabildiğini ve başta ifade özgürlüğü ile toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı olmak üzere temel hak ve özgürlükler üzerinde caydırıcı etki yarattığını vurgulamıştı.

2Yeni metin bu eksiklikleri nasıl gideriyor?

Bu, savunma bakımından yapısal bir kazanımdır: sanık artık HAGB kararının hem usul hem de esas yönünden bölge adliye mahkemesince denetlenmesini isteyebilir. Beraat iddiasını, delillerin hukuka aykırılığını veya suç vasfına ilişkin itirazlarını istinafta ileri sürebilir.

3HAGB’nin koşulları

Yeni m.231/5 uyarınca, yapılan yargılama sonunda hükmolunan ceza iki yıl veya daha az süreli hapis ya da adlî para cezası ise mahkeme HAGB’ye karar verebilir. Uzlaşmaya ilişkin hükümler saklıdır.

m.231/6 uyarınca karar verilebilmesi için üç koşul birlikte aranır:

• Sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış bulunması,
• Mahkemece, sanığın kişilik özellikleri ile duruşmadaki tutum ve davranışları göz önünde bulundurularak yeniden suç işlemeyeceği hususunda kanaate varılması,
• Suçun işlenmesiyle mağdurun veya kamunun uğradığı zararın tamamen giderilmesi (aynen iade, suçtan önceki hâle getirme veya tazmin yoluyla).

Zarar derhâl giderilemiyorsa, m.231/9 uyarınca zararın denetim süresince aylık taksitlerle tamamen ödenmesi koşuluyla da HAGB kararı verilebilir.

4Denetim süresi ve yükümlülükler

HAGB kararı verilmesi hâlinde sanık beş yıl süreyle denetim süresine tabi tutulur. Bu süre içinde kişi hakkında kasıtlı bir suç nedeniyle bir daha HAGB kararı verilemez. Ayrıca mahkeme, bir yıldan fazla olmamak üzere belirleyeceği bir süreyle denetimli serbestlik tedbiri olarak şunlara karar verebilir:

• Meslek veya sanat sahibi değilse, bunu sağlamak amacıyla bir eğitim programına devam etmesine,
• Meslek veya sanat sahibiyse, bir kamu kurumunda veya aynı işi yapan bir başkasının gözetiminde ücret karşılığı çalıştırılmasına,
• Belli yerlere gitmekten yasaklanmasına, belli yerlere devam etmekle yükümlü kılınmasına ya da takdir edilecek başka bir yükümlülüğü yerine getirmesine.

Denetim süresi içinde dava zamanaşımı durur. Açıklanmasının geri bırakılmasına karar verilen hükümde, mahkûm olunan hapis cezası ertelenemez ve kısa süreli olması hâlinde seçenek yaptırımlara çevrilemez (m.231/7).

5Süre sorunsuz geçerse — ve geçmezse

6Hangi suçlarda uygulanmaz?

Bu, AYM’nin cezasızlık eleştirisine verilmiş doğrudan bir cevaptır. Eski metinde istisna yalnızca Anayasa’nın 174. maddesinde korunan inkılâp kanunlarındaki suçlar bakımından öngörülmüştü; yeni metin bunun yerine işkence, eziyet ve kamu görevlisinin görevi sebebiyle işlediği kötü muamele suçlarını kapsam dışına almıştır.

7Derdest dosyalar ne olacak?

7589 sayılı Kanunun geçici 1. maddesinde, CMK m.231 değişikliğine ilişkin bir geçiş hükmü öngörülmemiştir. Geçici madde; İİK m.114, 2576 ve 2577 sayılı Kanunlar, Adli Tıp Kurumu, TMK m.440-444, TCK m.158, CMK m.308, TBK m.55 ve HMK m.107 bakımından ayrı ayrı düzenleme yapmış, CMK m.231’i kapsam dışında bırakmıştır.

Ceza muhakemesi kurallarının kural olarak derhâl uygulanacağı ilkesi gereğince, 31 Temmuz 2026 itibarıyla derdest olan dosyalarda yeni metnin uygulanması beklenir. Bununla birlikte, iki yıllık boşluk döneminde verilmiş kararlar ve kanun yolu incelemesindeki dosyalar bakımından uygulamada tartışmalar çıkması muhtemeldir; ilk istinaf ve Yargıtay kararları yakından izlenmelidir.